Bezpieczeństwo ucznia jest jednym z podstawowych obowiązków szkoły. W praktyce nadal można jednak spotkać się z przekonaniem, że odpowiedzialność za jego zapewnienie spoczywa przede wszystkim na dyrektorze. Tymczasem przepisy prawa nakładają również szereg obowiązków bezpośrednio na nauczycieli. To oni pozostają najbliżej ucznia, obserwują jego codzienne funkcjonowanie, dostrzegają zmiany w zachowaniu, reagują na pierwsze sygnały świadczące o trudnościach lub zagrożeniu jego dobra. Odpowiedzialność nauczyciela nie wynika z jednego przepisu. Jest konsekwencją całego systemu prawnego, który nakłada na nauczyciela obowiązki o różnym charakterze – od kierowania się dobrem ucznia, przez zapewnienie mu bezpieczeństwa i udzielenie pomocy psychologiczno-pedagogicznej, aż po podjęcie działań interwencyjnych w przypadku podejrzenia krzywdzenia. Dopiero analiza tych przepisów łącznie pozwala właściwie określić zakres odpowiedzialności nauczyciela.
Obowiązek kierowania się dobrem ucznia jako podstawa odpowiedzialności nauczyciela
Punktem wyjścia dla oceny odpowiedzialności nauczyciela jest obowiązek kierowania się dobrem ucznia. Ustawodawca wyraził go wprost w art. 5 prawa oświatowego, zgodnie z którym nauczyciel w swoich działaniach dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych ma obowiązek kierować się dobrem uczniów, troską o ich zdrowie, postawę moralną i obywatelską oraz poszanowaniem godności osobistej ucznia. Przepis ten nie zawiera jednak definicji dobra ucznia. Stanowi natomiast podstawową dyrektywę interpretacyjną obowiązków nauczyciela wynikających zarówno z Karty Nauczyciela, jak i pozostałych przepisów prawa oświatowego. W konsekwencji, dla ustalenia treści tego obowiązku konieczne jest odwołanie się do orzecznictwa Sądu Najwyższego dotyczącego dobra dziecka, ponieważ to właśnie ono wyznacza sposób wykładni obowiązków nauczyciela związanych z ochroną małoletnich uczniów.
W postanowieniu z 24 listopada 2016 r. (II CA 1/16) Sąd Najwyższy podkreślił, że nie istnieje ustawowa definicja dobra dziecka, a jego treść należy każdorazowo oceniać w konkretnych okolicznościach faktycznych. Obejmuje ono w szczególności ochronę życia i zdrowia dziecka, zapewnienie mu warunków do spokojnego i niezakłóconego rozwoju, poszanowania jego godności oraz udziału w podejmowaniu decyzji dotyczących jego sytuacji. Z kolei w postanowieniu z 28 października 2021 r. (V CSK 136/21) Sąd Najwyższy wskazał, że dobro dziecka obejmuje „całą sferę najważniejszych jego spraw osobistych, przykładowo takich jak rozwój fizyczny i duchowy, odpowiednie kształcenie i wychowanie oraz przygotowanie do dorosłego życia”, podkreślając jednocześnie, że zasada dobra dziecka ma podstawowe znaczenie przy wykładni wszystkich przepisów dotyczących dziecka. Oznacza to, że obowiązki nauczyciela nie mogą być interpretowane wyłącznie przez pryzmat realizacji programu nauczania. Ich podstawowym celem jest ochrona dobra dziecka rozumianego jako zapewnienie mu bezpiecznych warunków rozwoju i nauki.
Odpowiedzialność dyrektora nie zwalnia nauczyciela z wykonywania własnych obowiązków
Zgodnie z art. 7 Karty Nauczyciela szkołą kieruje dyrektor, który sprawuje opiekę nad dziećmi i młodzieżą oraz odpowiada za zapewnienie bezpieczeństwa uczniom i nauczycielom podczas zajęć organizowanych przez szkołę. Treść wskazanego przepisu pozostaje w korelacji z art. 68 ustawy prawo oświatowe. Dyrektor odpowiada za stworzenie nauczycielom odpowiednich warunków organizacyjnych do wykonywania ich zadań oraz wspiera ich w realizacji obowiązków. Nie oznacza to jednak, że odpowiedzialność za bezpieczeństwo uczniów spoczywa wyłącznie na dyrektorze. Przepisy Karty Nauczyciela nakładają bowiem odrębne obowiązki również na każdego nauczyciela. Zgodnie z art. 6 Karty Nauczyciela nauczyciel jest obowiązany rzetelnie realizować zadania dydaktyczne, wychowawcze i opiekuńcze, wspierać każdego ucznia w jego rozwoju oraz wykonywać swoje obowiązki z uwzględnieniem dobra ucznia. Odpowiedzialność nauczyciela zatem dotyczy zarówno podejmowanych działań, jak i zaniechań. Fakt, że dyrektor odpowiada za organizację bezpieczeństwa w szkole, nie zwalnia nauczyciela z obowiązku właściwej reakcji w sytuacji zagrożenia dobra dziecka. Przepisy tworzą więc system wzajemnie uzupełniających się obowiązków. Dyrektor odpowiada za organizację funkcjonowania szkoły i stworzenie warunków do wykonywania zadań przez nauczycieli, natomiast nauczyciel odpowiada za prawidłową realizację swoich obowiązków wobec ucznia.
Odpowiedzialność nauczyciela zaczyna się od obserwacji ucznia
Jednym z najczęściej popełnianych błędów jest utożsamianie obowiązku reakcji wyłącznie z sytuacją, w której szkoła posiada pewność, że dziecko jest krzywdzone. Tymczasem polskie przepisy posługują się różnymi pojęciami, takimi jak „stwierdzenie okoliczności”, „powzięcie informacji”, „powzięcie podejrzenia” czy „uzasadnione podejrzenie”. Nie są to pojęcia przypadkowe. Każde z nich wyznacza moment, w którym szkoła lub nauczyciel mają obowiązek podjęcia określonych działań. Rolą nauczyciela nie jest zatem prowadzenie postępowania dowodowego ani ustalanie, czy doszło do popełnienia przestępstwa. Nie wydaje on „wyroku” wobec rodzica, opiekuna czy innej osoby. Jego zadaniem jest właściwe rozpoznanie sytuacji oraz uruchomienie odpowiednich mechanizmów ochrony dziecka już wtedy, gdy przepisy nakazują podjęcie działania. Dlatego oczekiwanie, aż wszystkie okoliczności zostaną wyjaśnione lub potwierdzone przez inne organy, może prowadzić do zaniechania obowiązków wynikających z przepisów prawa.
Pomoc psychologiczno-pedagogiczna – pierwszy obowiązek interwencyjny nauczyciela
Pierwszym instrumentem ochrony dziecka pozostaje pomoc psychologiczno-pedagogiczna. Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Edukacji w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej nauczyciele mają obowiązek rozpoznawania indywidualnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych uczniów oraz rozpoznawania czynników środowiskowych wpływających na ich funkcjonowanie. W ramach bieżącej pracy prowadzą obserwację pedagogiczną, identyfikują trudności ucznia oraz podejmują działania wspierające. Szczególnie istotne jest to, że przepisy nakładają na nauczyciela obowiązek niezwłocznego udzielenia pomocy psychologiczno-pedagogicznej, jeżeli stwierdzi on, że uczeń takiej pomocy wymaga. Co ważne, pomoc ta może zostać udzielona również z inicjatywy samego nauczyciela. Nie jest konieczne wcześniejsze wydanie opinii przez poradnię psychologiczno-pedagogiczną ani złożenie wniosku przez rodziców. Po udzieleniu pomocy nauczyciel informuje o tym wychowawcę klasy lub dyrektora szkoły oraz współpracuje przy planowaniu dalszego wsparcia. Oznacza to, że pierwszym obowiązkiem nauczyciela jest podjęcie działań wewnątrz szkoły, których celem jest jak najszybsze udzielenie uczniowi niezbędnego wsparcia.
Kiedy szkoła powinna uruchomić procedury ochrony małoletniego?
Od 2024 r. w szkołach obowiązują Standardy Ochrony Małoletnich, które porządkują sposób postępowania pracowników szkoły, w tym nauczycieli, w przypadku powzięcia informacji lub podejrzenia krzywdzenia dziecka. Nie tworzą one nowych obowiązków nauczycieli, lecz określają sposób realizacji obowiązków wynikających z obowiązujących przepisów prawa. Nie każda sytuacja wymaga zawiadomienia organów ścigania lub sądu rodzinnego. Jeżeli jednak pojawiają się okoliczności wskazujące na możliwość krzywdzenia dziecka, szkoła ma obowiązek podjąć działania przewidziane w obowiązujących procedurach. Przepisy dotyczące Standardów Ochrony Małoletnich wyraźnie wskazują, że procedury interwencji stosuje się w przypadku podejrzenia krzywdzenia małoletniego lub powzięcia informacji o krzywdzeniu małoletniego. Oznacza to, że obowiązek działania nie jest uzależniony od pewności co do zaistnienia przemocy ani od wcześniejszego potwierdzenia okoliczności przez Policję, prokuraturę czy sąd. Szkoła nie prowadzi postępowania karnego i nie rozstrzyga o odpowiedzialności potencjalnego sprawcy. Jej zadaniem jest właściwa ocena sytuacji, zabezpieczenie dobra dziecka oraz uruchomienie odpowiednich procedur przewidzianych przepisami prawa. Dopiero właściwe organy państwa dokonują dalszych ustaleń i oceny zgromadzonego materiału dowodowego. Takie rozwiązanie ma fundamentalne znaczenie dla skutecznej ochrony dziecka. Oczekiwanie na całkowitą pewność mogłoby prowadzić do opóźnienia działań, których celem jest zapewnienie małoletniemu bezpieczeństwa.
Kiedy nauczyciel może ponieść odpowiedzialność?
Jeżeli nauczyciel nie wykonuje obowiązków wynikających z przepisów prawa, może ponieść odpowiedzialność dyscyplinarną. Przepis art. 75 Karty Nauczyciela przewiduje odpowiedzialność za uchybienie godności zawodu nauczyciela lub obowiązkom określonym w art. 6 Karty Nauczyciela. W praktyce może ona dotyczyć również sytuacji, w których nauczyciel zignorował sygnały świadczące o zagrożeniu dobra dziecka, nie podjął wymaganych działań, nie udzielił niezwłocznie pomocy psychologiczno-pedagogicznej albo zaniechał uruchomienia właściwych procedur. Odpowiedzialność dyscyplinarna nie stanowi jednak początku systemu ochrony dziecka. Jest konsekwencją niewykonania obowiązków, które powstają znacznie wcześniej – już w codziennej pracy z uczniem. W najpoważniejszych przypadkach ustawodawca przewidział również możliwość zawieszenia nauczyciela w pełnieniu obowiązków służbowych na zasadach określonych w art. 85t Karty Nauczyciela, w szczególności przeciwko któremu wszczęto postępowanie karne lub złożono wniosek o wszczęcie postępowania dyscyplinarnego, jeżeli ze względu na powagę i wiarygodność wysuniętych zarzutów celowe jest odsunięcie nauczyciela od wykonywania obowiązków w szkole.
Analiza obowiązujących przepisów prowadzi do jednego wniosku. Odpowiedzialność nauczyciela nie rozpoczyna się w chwili wszczęcia postępowania dyscyplinarnego ani wtedy, gdy właściwe organy potwierdzą, że dziecko było krzywdzone. Powstaje znacznie wcześniej – już z chwilą zaobserwowania okoliczności, które mogą wskazywać na zagrożenie dobra ucznia. Im większy zakres wiedzy posiada nauczyciel o sytuacji dziecka, tym dalej idące obowiązki nakładają na niego przepisy prawa.
Podsumowanie
Odpowiedzialność nauczyciela za bezpieczeństwo ucznia nie sprowadza się do reagowania na sytuacje skrajne. Rozpoczyna się znacznie wcześniej – od uważnej obserwacji ucznia, rozpoznawania jego potrzeb, niezwłocznego udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej oraz podejmowania działań adekwatnych do stopnia posiadanej wiedzy o sytuacji dziecka w sytuacji zagrożenia jego dobra. Rolą nauczyciela jest właściwa reakcja już na etapie pojawienia się okoliczności mogących świadczyć o zagrożeniu dobra dziecka. To właśnie szybka, zgodna z przepisami reakcja pozwala skutecznie chronić małoletnich i realizować podstawowy cel, jakim jest zapewnienie im bezpiecznych warunków nauki i rozwoju.
Prawidłowa realizacja obowiązków nauczycieli i dyrektorów wymaga znajomości nie tylko Karty Nauczyciela, ale również przepisów dotyczących pomocy psychologiczno-pedagogicznej, ochrony małoletnich, przeciwdziałania przemocy domowej oraz postępowania przed sądem rodzinnym. To właśnie wzajemne powiązanie tych regulacji najczęściej budzi w praktyce wątpliwości.
W Kancelarii Adwokackiej ASW Legal prowadzę szkolenia dla rad pedagogicznych, dyrektorów szkół i placówek oświatowych z zakresu prawa oświatowego, odpowiedzialności nauczycieli i dyrektora szkoły, Standardów Ochrony Małoletnich oraz prawidłowego postępowania w sytuacjach podejrzenia krzywdzenia dziecka. Program szkolenia adresuje problemy, z którymi na co dzień mierzy się kadra pedagogiczna. Jeżeli chcą Państwo zorganizować szkolenie dla swojej rady pedagogicznej lub potrzebują wsparcia prawnego w zakresie bezpieczeństwa uczniów i ochrony małoletnich – zapraszam do kontaktu.
adw. dr Agnieszka Wojciechowska
