Wprowadzenie obowiązkowych Standardów Ochrony Małoletnich spowodowało, że wielu dyrektorów szkół i placówek oświatowych zaczęło postrzegać ochronę dzieci przede wszystkim przez pryzmat nowych obowiązków proceduralnych i dokumentacyjnych. W praktyce można spotkać się z przekonaniem, że obowiązek zgłaszania przypadków krzywdzenia dziecka lub sytuacji zagrażających jego dobru pojawił się dopiero wraz z wejściem w życie tzw. ustawy Kamilka. Jest to jednak błędne założenie. Standardy Ochrony Małoletnich nie stworzyły nowych obowiązków w zakresie ochrony dziecka. Uporządkowały jedynie sposób realizacji obowiązków, które od wielu lat wynikają z przepisów Kodeksu postępowania cywilnego, Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich, prawa oświatowego oraz regulacji dotyczących przeciwdziałania przemocy.
Z perspektywy dyrektora szkoły kluczowe znaczenie ma zrozumienie, że obowiązek ochrony dziecka powstaje już w momencie uzyskania informacji wskazujących, że dobro małoletniego może być zagrożone. Nie jest konieczne wcześniejsze udowodnienie przemocy, zaniedbania czy demoralizacji. Rolą szkoły nie jest prowadzenie postępowania dowodowego ani rozstrzyganie, czy doszło do naruszenia prawa. Rolą szkoły jest rozpoznanie ryzyka, podjęcie działań ochronnych oraz przekazanie informacji właściwym organom.
Szkoła jako element systemu ochrony dziecka
W polskim systemie prawnym szkoła nie jest wyłącznie miejscem realizacji obowiązku szkolnego. Jest również jednym z podstawowych podmiotów odpowiedzialnych za ochronę dzieci. Znajduje to odzwierciedlenie w przepisach prawa oświatowego. Zgodnie z art. 68 ust. 1 pkt 6 ustawy – Prawo oświatowe dyrektor szkoły odpowiada za zapewnienie uczniom bezpiecznych i higienicznych warunków nauki, wychowania i opieki. Obowiązek ten należy interpretować w powiązaniu z art. 1 pkt 14 ustawy – Prawo oświatowe, zgodnie z którym system oświaty zapewnia utrzymywanie bezpiecznych i higienicznych warunków nauki, wychowania i opieki. Ochrona ucznia obejmuje zatem nie tylko bezpieczeństwo fizyczne na terenie szkoły, lecz również reagowanie na sytuacje mogące zagrażać jego prawidłowemu rozwojowi. Podobny obowiązek wynika z art. 7 Karty Nauczyciela, który nakłada na dyrektora odpowiedzialność za zapewnienie bezpieczeństwa uczniom podczas zajęć organizowanych przez szkołę. Obowiązek ten nie ogranicza się wyłącznie do ochrony zdrowia fizycznego. Obejmuje również reagowanie na przemoc rówieśniczą, cyberprzemoc, przemoc domową, zaniedbanie, kryzysy psychiczne uczniów, przejawy demoralizacji oraz wszelkie sytuacje mogące świadczyć o zagrożeniu prawidłowego rozwoju dziecka.
W praktyce szkoła jest często pierwszym miejscem, w którym dostrzegane są symptomy problemów rodzinnych, przemocy lub zaniedbania. To nauczyciele, wychowawcy, pedagodzy, psychologowie czy specjaliści szkolni obserwują codzienne funkcjonowanie ucznia i mogą zauważyć zmiany w jego zachowaniu, wyglądzie czy stanie emocjonalnym.
Standardy Ochrony Małoletnich nie wprowadziły nowych obowiązków interwencyjnych
Obowiązek wprowadzenia Standardów Ochrony Małoletnich wynika z art. 22b ustawy o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich. Ustawodawca nałożył go na wszystkie jednostki systemu oświaty oraz inne podmioty, w których przebywają lub mogą przebywać małoletni. Kluczowe znaczenie ma jednak art. 22c tej ustawy. Wśród obowiązkowych elementów standardów ustawodawca wskazał między innymi procedury podejmowania interwencji w sytuacji podejrzenia krzywdzenia dziecka, osoby odpowiedzialne za składanie zawiadomień o podejrzeniu popełnienia przestępstwa na szkodę małoletniego oraz procedury zawiadamiania sądu opiekuńczego. Przepis ten nakłada na szkoły obowiązek opracowania procedur określających sposób wykonywania obowiązków wynikających z innych przepisów prawa, w tym zasad zawiadamiania sądu opiekuńczego.
Podstawy prawne podejmowania takich działań wynikają przede wszystkim z art. 572 Kodeksu postępowania cywilnego oraz przepisów regulujących ochronę dobra dziecka. Standardy nie stworzyły więc nowego obowiązku zawiadomienia sądu rodzinnego. Nakazały natomiast każdej szkole określenie, kto, kiedy i w jaki sposób ma ten obowiązek realizować.
Obowiązek zawiadomienia sądu rodzinnego istnieje od wielu lat
Najbardziej bezpośrednią podstawę prawną zawiadamiania sądu rodzinnego stanowi wyżej przytoczony art. 572 Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z § 1 tego przepisu każdy, komu znane jest zdarzenie uzasadniające wszczęcie postępowania z urzędu, obowiązany jest zawiadomić o nim sąd opiekuńczy. Jeszcze większe znaczenie dla szkół ma jednak § 2 tego przepisu. Ustawodawca wskazuje w nim katalog podmiotów, na których obowiązek ten ciąży w szczególności. Wśród nich wymienione zostały między innymi organy administracji publicznej, Policja, sądy, prokuratorzy, organizacje zajmujące się opieką nad dziećmi oraz placówki oświatowe. Oznacza to, że szkoła nie jest wyłącznie uprawniona do zawiadomienia sądu rodzinnego. W określonych sytuacjach jest do tego zobowiązana.
Przepis ten ma niezwykle istotne znaczenie praktyczne. Nie wymaga bowiem od szkoły przeprowadzenia postępowania dowodowego ani uzyskania pewności, że doszło do przemocy, zaniedbania lub niewłaściwego wykonywania władzy rodzicielskiej. Obowiązek zawiadomienia powstaje już wtedy, gdy szkoła dysponuje informacjami wskazującymi na możliwość występowania okoliczności uzasadniających interwencję sądu rodzinnego. Oznacza to, że szkoła nie zawiadamia sądu rodzinnego dlatego, że ustaliła już naruszenie prawa lub bezspornie stwierdziła zagrożenie dobra dziecka. Szkoła zawiadamia sąd rodzinny dlatego, że powzięła informacje wskazujące na możliwość występowania takich okoliczności. To sąd opiekuńczy, a nie dyrektor szkoły, jest organem właściwym do oceny, czy zachodzą podstawy do wszczęcia postępowania.
Dobro dziecka jako nadrzędna wartość chroniona przez prawo
Podstawowym punktem odniesienia dla wszystkich działań podejmowanych przez szkołę pozostaje dobro dziecka. Zgodnie z art. 95 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego władza rodzicielska powinna być wykonywana tak, jak wymaga tego dobro dziecka i interes społeczny. Jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy może zastosować środki przewidziane w art. 109 k.r.o. Przepis ten daje sądowi szeroki katalog instrumentów ochronnych.
Może on między innymi zobowiązać rodziców do określonego postępowania, skierować rodzinę do odpowiednich specjalistów, ustanowić nadzór kuratora, zobowiązać małoletniego do określonego zachowania, a w najpoważniejszych przypadkach ograniczyć władzę rodzicielską. Oznacza to, że przesłanką zawiadomienia sądu rodzinnego nie jest wyłącznie podejrzenie popełnienia przestępstwa na szkodę dziecka. Wystarczające może być każde zagrożenie dobra małoletniego, które wymaga oceny przez sąd rodzinny.
Obowiązek reagowania na przejawy demoralizacji nieletnich
Istotnym źródłem obowiązków szkoły jest również ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Rozróżnienie pomiędzy art. 4 ust. 1 a art. 4 ust. 2 tej ustawy ma fundamentalne znaczenie dla dyrektorów szkół. Art. 4 ust. 1 ustanawia powszechny obowiązek społeczny. Każdy, kto stwierdzi okoliczności świadczące o demoralizacji nieletniego, powinien przeciwdziałać temu zjawisku, w szczególności poprzez zawiadomienie rodziców, szkoły, sądu rodzinnego, Policji lub innego właściwego organu. Inny charakter ma natomiast art. 4 ust. 2 ustawy. Przepis ten nakłada już obowiązek prawny na instytucje państwowe, samorządowe oraz organizacje społeczne. Jeżeli podmioty te dowiedzą się o przejawach demoralizacji nieletniego albo o popełnieniu przez niego czynu karalnego ściganego z urzędu, mają obowiązek niezwłocznego zawiadomienia sądu rodzinnego lub Policji. W przypadku szkoły nie mamy więc do czynienia wyłącznie z obowiązkiem moralnym czy społecznym. W określonych sytuacjach jest to obowiązek wynikający wprost z ustawy.
Kiedy szkoła powinna zawiadomić sąd rodzinny?
Najczęściej zawiadomienie sądu rodzinnego kojarzone jest z przemocą fizyczną wobec dziecka. W rzeczywistości katalog sytuacji uzasadniających takie działanie jest znacznie szerszy. Szczególnego znaczenia nabierają obecnie sytuacje związane z przemocą psychiczną, która – choć często trudniejsza do wykazania niż przemoc fizyczna – może wywoływać równie poważne skutki dla rozwoju dziecka.
Przesłanką do skierowania sprawy do sądu rodzinnego mogą być informacje wskazujące na przemoc psychiczną, przemoc domową, zaniedbywanie dziecka, niewłaściwe wykonywanie władzy rodzicielskiej, nadużywanie alkoholu lub środków psychoaktywnych przez rodziców, brak realizacji obowiązku szkolnego, samookaleczenia ucznia pozostające bez reakcji opiekunów czy całkowity brak współpracy rodziców pomimo poważnych problemów dziecka wymagających wsparcia specjalistycznego.
Coraz częściej podstawą zawiadomienia są również przypadki przemocy rówieśniczej i cyberprzemocy. Nękanie, uporczywe wykluczanie z grupy, publikowanie kompromitujących materiałów, groźby, stalking, agresja fizyczna czy działania prowadzące do kryzysów psychicznych uczniów nie mogą być traktowane wyłącznie jako konflikty wychowawcze. Mogą stanowić przejaw demoralizacji sprawcy, a jednocześnie wskazywać na konieczność objęcia ochroną pokrzywdzonego dziecka.
Szkoła nie musi posiadać pewności, że doszło do naruszenia prawa. Przepisy nie wymagają pewności. Wymagają reakcji. Jeżeli okoliczności wskazują na możliwość zagrożenia dobra małoletniego, szkoła powinna uruchomić procedury przewidziane w Standardach Ochrony Małoletnich i rozważyć zawiadomienie właściwych organów. Warto zwrócić uwagę, że ustawodawca nie posługuje się jednym pojęciem opisującym moment powstania obowiązku działania. W zależności od podstawy prawnej obowiązek może zostać powiązany z „podejrzeniem krzywdzenia”, „posiadaniem informacji o krzywdzeniu”, „zdarzeniem uzasadniającym wszczęcie postępowania z urzędu”, „podejrzeniem stosowania przemocy domowej” czy „okolicznościami świadczącymi o demoralizacji nieletniego”. Wspólnym elementem tych regulacji jest to, że szkoła ma reagować przed definitywnym wyjaśnieniem sprawy. Jej rolą nie jest prowadzenie postępowania dowodowego, lecz rozpoznanie ryzyka i uruchomienie właściwych mechanizmów ochronnych.
Wniosek do sądu rodzinnego jest zwykle ostatnim etapem działań szkoły
W praktyce funkcjonowania szkół i placówek oświatowych skierowanie sprawy do sądu rodzinnego bardzo rzadko stanowi pierwszą reakcję na pojawiające się problemy dotyczące dziecka. Najczęściej jest ono poprzedzone szeregiem działań podejmowanych przez nauczycieli, wychowawców, pedagogów, psychologów oraz dyrektora szkoły. Działania te obejmują zazwyczaj obserwację funkcjonowania ucznia, rozmowy z dzieckiem, konsultacje ze specjalistami, analizę zgromadzonych informacji, spotkania z rodzicami oraz próby wypracowania rozwiązań służących poprawie sytuacji małoletniego. W wielu przypadkach szkoła podejmuje również współpracę z poradnią psychologiczno-pedagogiczną, ośrodkiem pomocy społecznej lub innymi podmiotami wspierającymi rodzinę. Dopiero gdy zgromadzone informacje wskazują, że dobro dziecka może pozostawać zagrożone albo gdy dotychczasowe działania nie prowadzą do poprawy sytuacji, szkoła rozważa skierowanie sprawy do sądu rodzinnego.
Warto podkreślić, że celem takiego działania nie jest ocena rodziców ani przypisywanie im odpowiedzialności za zaistniałą sytuację. Wniosek o wgląd w sytuację rodzinną małoletniego służy umożliwieniu sądowi opiekuńczemu dokonania niezależnej oceny okoliczności sprawy oraz podjęcia decyzji, czy konieczne jest zastosowanie środków przewidzianych w art. 109 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
Czy szkoła potrzebuje zgody rodziców na zawiadomienie sądu rodzinnego?
Niekiedy pojawia się przekonanie, że szkoła może skierować sprawę do sądu rodzinnego wyłącznie za wiedzą i zgodą rodziców. Takie stanowisko nie znajduje jednak oparcia w obowiązujących przepisach.
Obowiązek zawiadomienia sądu rodzinnego wynika bezpośrednio z przepisów prawa i nie jest uzależniony od akceptacji rodziców dla oceny sytuacji dokonanej przez szkołę. Gdyby możliwość uruchomienia mechanizmów ochronnych zależała od zgody osób, których postępowanie może budzić wątpliwości z punktu widzenia dobra dziecka, system ochrony małoletnich nie mógłby skutecznie realizować swoich funkcji.
Nie oznacza to oczywiście, że szkoła powinna pomijać rodziców w procesie podejmowania działań. Przeciwnie – w większości przypadków dialog z rodzicami stanowi jeden z podstawowych elementów pracy szkoły. Należy jednak odróżnić współpracę z rodzicami od obowiązków wynikających z przepisów prawa. Jeżeli okoliczności sprawy wskazują na możliwość zagrożenia dobra małoletniego, sprzeciw rodziców nie zwalnia szkoły z obowiązku podjęcia działań ochronnych.
Zawiadomienie sądu rodzinnego a relacje szkoły z rodzicami
W praktyce podejmowanie działań ochronnych wobec małoletnich należy do najbardziej wymagających obszarów funkcjonowania szkoły. Szczególne trudności pojawiają się w sytuacjach, gdy ocena ryzyka dokonana przez placówkę nie znajduje akceptacji rodziców lub opiekunów prawnych dziecka.
Należy pamiętać, że skierowanie sprawy do sądu rodzinnego jest zazwyczaj poprzedzone szeregiem działań podejmowanych przez szkołę. W zależności od okoliczności obejmują one obserwację funkcjonowania ucznia, rozmowy z dzieckiem, konsultacje ze specjalistami szkolnymi, spotkania z rodzicami oraz próby wypracowania rozwiązań służących poprawie sytuacji małoletniego. Pomimo podejmowanych działań zdarzają się sytuacje, w których rodzice nie zgadzają się z oceną dokonaną przez szkołę lub kwestionują zasadność skierowania sprawy do sądu rodzinnego. Niekiedy prowadzi to do składania skarg do organów nadzoru pedagogicznego, organów prowadzących lub innych instytucji publicznych.
Sama okoliczność zakwestionowania działań szkoły przez rodziców nie przesądza jednak o ich nieprawidłowości. Ocena prawidłowości postępowania placówki powinna opierać się na analizie tego, czy szkoła działała w granicach obowiązujących przepisów, dokonała rzetelnej oceny dostępnych informacji, właściwie udokumentowała swoje działania oraz zastosowała procedury wynikające ze Standardów Ochrony Małoletnich.
Z perspektywy bezpieczeństwa prawnego szkoły szczególnego znaczenia nabiera prawidłowe dokumentowanie podejmowanych czynności. Notatki służbowe, dokumentacja działań specjalistów, protokoły spotkań z rodzicami czy informacje przekazywane przez nauczycieli pozwalają wykazać, że podejmowane decyzje były wynikiem analizy konkretnych okoliczności, a nie arbitralnych ocen.
Warto podkreślić, że obowiązek ochrony dobra dziecka ma charakter ustawowy i nie jest uzależniony od akceptacji rodziców dla oceny sytuacji dokonanej przez szkołę. Jeżeli placówka dysponuje informacjami wskazującymi na możliwość zagrożenia dobra małoletniego, nie może odstąpić od podjęcia działań przewidzianych prawem wyłącznie z obawy przed ewentualnym sporem lub negatywną reakcją ze strony rodziców. W przeciwnym razie system ochrony małoletnich nie realizowałby swojej podstawowej funkcji. Zawiadomienie sądu to często tylko jeden z obowiązków szkoły. Skierowanie zawiadomienia do sądu rodzinnego nie zwalnia szkoły z dalszych działań ochronnych. Placówka nadal odpowiada za zapewnienie dziecku bezpieczeństwa, organizację wsparcia psychologiczno-pedagogicznego, monitorowanie sytuacji ucznia oraz współpracę z innymi instytucjami. Jednocześnie działania podejmowane wewnątrz szkoły nie mogą zastąpić zawiadomienia sądu, Policji lub innych organów, jeżeli przesłanki takiego działania zostały spełnione.
Największym ryzykiem jest brak działania
Jeżeli szkoła dokumentuje zgłoszenia, analizuje sytuację dziecka, współpracuje ze specjalistami i stosuje procedury wynikające ze Standardów Ochrony Małoletnich, realizuje obowiązki nałożone przez ustawodawcę. Ryzyko pojawia się wtedy, gdy sygnały zagrożenia dobra dziecka są bagatelizowane, a szkoła ogranicza się do oczekiwania na rozwój sytuacji.
Standardy Ochrony Małoletnich nie wprowadziły obowiązku zawiadamiania sądu rodzinnego. Obowiązek ten od lat wynika z art. 572 Kodeksu postępowania cywilnego, przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Ustawa Kamilka spowodowała natomiast, że każda szkoła musi dziś posiadać procedurę określającą, kto, kiedy i w jaki sposób ma ten obowiązek realizować. Nie można również tracić z pola widzenia, że szkoła nie działa w celu zastępowania rodziców ani ingerowania w życie rodzinne uczniów. Jej zadaniem jest realizacja ustawowego obowiązku ochrony dziecka oraz uruchomienie przewidzianych prawem mechanizmów wsparcia wtedy, gdy pojawiają się okoliczności mogące świadczyć o zagrożeniu jego dobra. Rolą szkoły nie jest zatem rozstrzygnięcie, czy dobro dziecka rzeczywiście zostało naruszone, lecz przekazanie informacji organowi wyposażonemu w kompetencje do dokonania takiej oceny.
Standardy Ochrony Małoletnich nie zmieniły odpowiedzi na pytanie, czy szkoła może zawiadomić sąd rodzinny. Odpowiedź na to pytanie od wielu lat wynikała z obowiązujących przepisów. Zmieniły natomiast sposób organizacji działań podejmowanych przez placówki oraz zwiększyły znaczenie procedur pozwalających na szybkie rozpoznanie zagrożeń i właściwe udokumentowanie podejmowanych czynności. Dla dyrektora szkoły najważniejsze pozostaje jednak nie samo posiadanie procedury, lecz umiejętność jej zastosowania w sytuacji, gdy dobro dziecka wymaga podjęcia konkretnych działań ochronnych. O skuteczności Standardów Ochrony Małoletnich nie decyduje samo ich przyjęcie, lecz prawidłowe stosowanie w konkretnych sytuacjach wymagających podjęcia działań ochronnych wobec dziecka. Dopiero wówczas realizują one funkcję, jaką przypisał im ustawodawca – zapewnienie sprawnej, zgodnej z prawem i właściwie udokumentowanej interwencji.
Warto również pamiętać, że obowiązki związane ze Standardami Ochrony Małoletnich nie kończą się na ich opracowaniu i wdrożeniu. Zgodnie z ustawą podmioty zobowiązane do ich stosowania mają obowiązek co najmniej raz na dwa lata dokonać oceny Standardów w celu zapewnienia ich dostosowania do aktualnych potrzeb oraz zgodności z obowiązującymi przepisami prawa. Wnioski z przeprowadzonej oceny wymagają pisemnego udokumentowania. W praktyce oznacza to, że analiza funkcjonowania procedur dotyczących podejmowania interwencji, w tym zawiadamiania sądu rodzinnego, powinna stanowić jeden z podstawowych elementów okresowego przeglądu Standardów. Pozwala to nie tylko spełnić obowiązek ustawowy, ale również zweryfikować, czy przyjęte rozwiązania rzeczywiście umożliwiają skuteczną ochronę małoletnich.
Kancelaria Adwokacka ASW LEGAL zapewnia kompleksową, stałą oraz doraźną obsługę prawną placówek oświatowych. Pomaga organom prowadzącym i dyrektorom w bieżącym zarządzaniu ryzykiem prawnym oraz w najtrudniejszych sytuacjach kryzysowych dotyczących uczniów i personelu.
adw. dr Agnieszka Wojciechowska
